Göktürk tarihine ışık tutan araştırma

Kasım 20, 2026 - 17:00
 0  0
Göktürk tarihine ışık tutan araştırma
Türk tarihine ışık tutabilecek dikkat çekici bir araştırma, iki Türk akademisyenin çalışmasıyla gündeme geldi. Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Gürhan Kirilen ile Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, yaklaşık 800 yıl önce yazılan bir şiirin açıklama notundan yola çıkarak Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde kurdurduğu belirtilen saray şehrinin izini sürdü. Moğolistan'da yürütülen incelemelerde uydu görüntülerinde çeşitli tarihi yapı izleri tespit edilirken, bulgunun Göktürklerin şehir yaşamına ilişkin bilinenleri yeniden tartışmaya açabileceği değerlendiriliyor. TARİHİ ŞİİRDEKİ AYRINTI ARAŞTIRMAYI BAŞLATTI Araştırmanın çıkış noktası, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen'in incelediği tarihi bir metin oldu. Kirilen, 13. yüzyılda yaşamış Kitan kökenli şair ve devlet adamı Yelü Zhu'nun bir şiirine eklediği açıklamada, Bilge Kağan'a ait bir saray şehrinden bahsedildiğini fark etti. Söz konusu bilgiyi ÇOMÜ Tarih Bölümü Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ile paylaşan Kirilen, böylece tarihi kaynaklar ve coğrafi veriler üzerinden yürütülecek kapsamlı araştırmanın ilk adımını attı. BİLGE KAĞAN'IN SARAY ŞEHRİ NEREDEYDİ? Araştırmacıların dikkatini çeken en önemli ayrıntı, Yelü Zhu'nun şiirindeki coğrafi tarif oldu. Cengiz Han'ın vezirlerinden Yelü Chucai'nin oğlu olan Yelü Zhu, gençlik yıllarında Orhun Vadisi çevresinden geçmişti. Şairin aktardığı bilgilere göre Bilge Kağan'ın saray şehri, Moğol İmparatorluğu'nun başkenti Karakurum'un yaklaşık 35 kilometre kuzeybatısında, Kül Tigin Yazıtı'nın ise 35 kilometre güneybatısında bulunuyordu. Bu mesafeleri değerlendiren akademisyenler, araştırmalarını belirli bir bölge üzerinde yoğunlaştırdı. Doç. Dr. Erkoç, Yelü Zhu'nun bölgeyi bizzat görmüş olmasının aktardığı bilgileri önemli hale getirdiğini belirterek, şairin yaşadığı dönemde saray şehrine ait kalıntıların hâlâ görülebiliyor olabileceğine dikkat çekti. UYDU GÖRÜNTÜLERİNDE TARİHİ YAPI İZLERİ BULUNDU Tarihi metindeki tariflerden hareketle yapılan hesaplamalar, araştırmacıları Moğolistan'daki Hotont kasabası çevresine yönlendirdi. Bölgenin uydu görüntülerini inceleyen akademisyenler, farklı noktalarda birden fazla yapıya ait olabileceği değerlendirilen izlerle karşılaştı. Ancak tespit edilen yapıların Bilge Kağan'ın saray şehrine ait olup olmadığı henüz kesinleşmiş değil. Doç. Dr. Erkoç, uydu görüntülerinde çeşitli yapı izleri gördüklerini belirterek, bunların Bilge Kağan döneminden kalıp kalmadığının ancak arkeolojik çalışmalarla anlaşılabileceğini ifade etti. Erkoç, öncelikle bölgede yüzey araştırması yapılması, elde edilecek bulgulara göre de arkeolojik kazılara başlanması gerektiğini vurguladı. Akademisyenlerin bu yönde girişimlerde bulunmayı planladığı belirtildi. BİLGE KAĞAN'IN ŞEHİR KURMA PLANI ÇİN KAYNAKLARINDA YER ALIYOR Araştırmanın dikkat çeken bir diğer yönü ise Çin kaynaklarında anlatılan tarihi bir olayla bağlantılı olması. Söz konusu kaynaklarda Bilge Kağan'ın surlarla çevrili bir başkent inşa ettirmek, şehir içerisinde Budist ve Taoist tapınaklar yaptırmak istediği aktarılıyor. Bilge Kağan'ın bu düşüncesi devlet adamları arasında destek bulsa da dönemin önemli isimlerinden Tonyukuk projeye karşı çıktı. Tonyukuk, Göktürklerin hareketli yaşam tarzının askeri açıdan önemli avantajlar sağladığını savunarak sabit bir başkentin düşmanların eline geçme riskine dikkat çekti. Bu uyarıların ardından Bilge Kağan'ın şehir kurma düşüncesinden vazgeçtiği belirtiliyor. Doç. Dr. Erkoç, söz konusu anlatının Göktürk yazıtlarında değil, Çin kaynaklarında yer aldığını hatırlattı. Yeni araştırmanın ise Bilge Kağan'ın ilk aşamada vazgeçtiği şehir kurma planını daha sonraki bir dönemde hayata geçirmiş olabileceği ihtimalini gündeme getirdiğini belirtti. ORHUN VADİSİ'NİN TARİHİ ÖNEMİ BİR KEZ DAHA ORTAYA ÇIKTI Araştırmanın odaklandığı Hotont çevresi, Türk ve bozkır devletlerinin siyasi geçmişi açısından önemli merkezlerden biri olarak öne çıkıyor. Göktürklerin ardından bölgede hakimiyet kuran Uygurların başkenti Ordu Balık (Karabalgasun), akademisyenlerin araştırma yürüttüğü alana yaklaşık 15 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Orhun Yazıtları da aynı coğrafyada yer alırken Moğol İmparatorluğu'nun başkenti Karakurum, 1230'lu yıllarda Ögeday Kağan tarafından yine bu bölgede kuruldu. Doç. Dr. Erkoç, Orhun Vadisi'nin Hunlardan itibaren çok sayıda Türk ve bozkır devleti için yönetim merkezi niteliği taşıdığını belirtti. Farklı dönemlerde önemli siyasi merkezlere ev sahipliği yapan bölgenin, yerleşim geleneğinin sürekliliği açısından da araştırılması gerektiğine dikkat çekti. GÖKTÜRKLERİN GÖÇEBE YAŞAMINA İLİŞKİN KABULLER DEĞİŞEBİLİR Araştırmanın ortaya çıkardığı ihtimaller, Göktürklerin yaşam biçimine ilişkin tarihsel değerlendirmeleri de yeniden gündeme taşıdı. Çin kaynaklarında Göktürkler, sabit yerleşimleri bulunmayan, otlakları ve su kaynaklarını takip ederek yaşayan topluluklar olarak tanımlanıyor. Ancak Göktürk yazıtlarında şehir ve kalelerden söz edilmesi, dönemin yerleşim düzeninin daha kapsamlı incelenmesi gerektiğini gösteriyor. Ayrıca Göktürklerin ardından aynı coğrafyada hüküm süren Uygurlara ait yalnızca Orhun Vadisi'nde yaklaşık 50 yerleşimin tespit edilmiş olması, bölgenin köklü şehircilik geçmişine ilişkin önemli veriler arasında bulunuyor. Doç. Dr. Erkoç, Göktürklerin yalnızca göçebe bir toplum olarak değerlendirilmesinin yeterli olmadığını belirterek, Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihine ilişkin bilgilerin gelecekte önemli ölçüde değişebileceğini ifade etti. GÖZLER ARKEOLOJİK ÇALIŞMALARA ÇEVRİLDİ Yaklaşık sekiz asır önce yazılmış bir şiirin açıklama notuyla başlayan araştırma, tarihi metinlerin geçmişe ilişkin bilinmeyenleri ortaya çıkarma potansiyelini bir kez daha gösterdi. Prof. Dr. Gürhan Kirilen ve Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç'un çalışması, Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde bir saray şehri kurmuş olabileceğine ilişkin yeni bir araştırma alanı açtı. Uydu görüntülerinde belirlenen yapı izlerinin hangi döneme ait olduğunun ortaya çıkarılması için şimdi arkeolojik incelemeler bekleniyor. Moğolistan'da yapılacak yüzey araştırmaları ve olası kazıların, Bilge Kağan dönemine ve eski Türk devletlerinin şehircilik anlayışına ilişkin önemli bilgileri gün yüzüne çıkarabileceği değerlendiriliyor.

Tepkiniz Nedir?

Beğen Beğen 0
Beğenmiyorum Beğenmiyorum 0
Aşk Aşk 0
Komik Komik 0
Öfkeli Öfkeli 0
Üzgün Üzgün 0
Vay Vay 0